Thiền và Bát Nhã - Daisetz Teitaro Suzuki - Tuệ Sỹ

Đọc Thiền & Bát Nhã, nhiều người sẽ ngẩng lên hỏi:

“Ủa, Thiền đâu?”

Cuốn sách gây hiểu lầm một cách hữu ý và duyên dáng: trong khi người đọc chờ đợi những chỉ dẫn Thiền, sách lại dẫn vào các tầng nghĩa của Tâm kinh, rồi đi tiếp đến trí tuệ Tánh không – Bát-nhã.

Còn một lý do khác: dù được tuyển trích từ bộ Thiền luận của D. T. Suzuki, tác phẩm này đã được nhuộm đậm văn phong và tư tưởng của Tuệ Sỹ thông qua dịch chú. Vì vậy, cuốn sách mang trong nó cá tính ngôn ngữ khái quát của Tuệ Sỹ, chủ ý bằng con đường tư tưởng, khai mở tất cả các chiều kích nào có thể tiếp cận trí tuệ Bát-nhã, hơn là bằng ngôn ngữ nhập môn học Phật. Chính vì thế, sách phù hợp hơn với những bạn đã có căn bản về Trung quán luận, và muốn tìm mối liên hệ của Trung quán trong tổng quan Phật học.

Thiền ở đây không được trình bày như một kỹ thuật tâm lý hay một kỷ luật tu tập, mà là thực hành trí tuệ Bát-nhã, phá mọi cấu trúc của chấp thủ. Sự phá chấp ấy bám đuổi đến tận “bờ bên kia”, không trụ luôn cả vào bờ bên kia…

Vì vậy, Thiền chỉ ẩn hiện qua Bát-nhã, không truyền dạy, mà được suy tư đến tận cùng: chiếu kiến ngũ uẩn giai không, chiếu kiến sự tan rã cả người thiền, pháp thiền và quả thiền. Mà không hề có một câu nào chỉ dạy cách tan rã ấy. Bởi lẽ, Thiền luận ở đây vô ngôn: Thiền Bát-nhã.

Điều đó khiến cuốn sách giàu chiều sâu tư tưởng, nhưng đồng thời cũng xa rời cảm thức và sinh hoạt Thiền truyền thống. Thiền & Bát Nhã vì vậy không phải là sách “nhập môn”, mà dành cho người đã bắt đầu hứng thú với “bờ bên kia” của ngôn ngữ.

Với hành Thiền, sách này phù hợp với người đã có nền tảng Thiền định, nay muốn thực hành quán chiếu trí tuệ Bát-nhã vào trong hành thiền. Không phù hợp với những ai mới tiếp cận với Thiền.

Khi bàn về Tâm kinh, sách không dừng ở việc giải nghĩa thuật ngữ, cũng không chú trọng việc phân bua các giai thoại, lối siêu hình hóa hay hình tướng mang tính phương tiện. Dù có đề cập vì sao Bát-nhã ba-la-mật trở thành đại minh chú, vô thượng minh chú, nhưng càng về sau, sách càng truy lần cấu trúc tư tưởng phía sau những công thức quen thuộc của các pháp phương tiện như Gate, Pāragate, Pārasamgate. “Gate” không còn là thần chú mang tính nghi lễ, mà được đọc như dấu vết của một chuyển động vượt qua: vượt qua đối tượng, vượt qua chủ thể, và vượt qua cả chính ý niệm “vượt qua”.

Trong cách tiếp cận này, Bát-nhã không phải là một học thuyết, mà là tiến trình liên tục tháo gỡ mọi điểm tựa của tư duy — kể cả những điểm tựa do chính Bát-nhã kiến tạo. Đọc đến đây, thấy Trung quán hiện diện một cách tế nhị vai trò của Đại thừa trong tổng quan Phật học.

Trong sách, Thiền càng ít được nhắc đến bao nhiêu thì mối quan hệ giữa Thiền và Bát-nhã càng hiện rõ bấy nhiêu. Hai truyền thống gặp nhau nơi trí tuệ thực chứng Tánh không, nơi vô tự tánh và duyên khởi không còn nằm trên bình diện ngôn ngữ. Bởi lẽ, ngay khi trí tuệ Bát-nhã vừa xuất hiện, nó lập tức tự phủ định mọi hình thức cố định của chính nó. Thiền, theo cách ấy, không phải là trạng thái an trú, mà là sự sụp đổ liên tục của mọi an trú; không phải là đạt đến, mà là vô sở đắc được đẩy đến tận cùng.

Đọc Thiền & Bát Nhã vì thế không đem lại, cũng không hứa hẹn, một con đường tu tập rõ ràng. Thay vào đó, cuốn sách buộc người đọc đi qua một hành trình tư tưởng, ngôn ngữ, khái niệm và kinh điển lần lượt được sử dụng rồi tháo bỏ. Thiền, trong sách này chỉ hiện ra nếu người đọc thấy như thật: điều mình đang tìm không nằm trong văn bản — và cũng không thể ngoài văn bản.

Ngoài trục tư tưởng chính ấy, sách còn nhiều nội dung giá trị khác: vai trò của Bát-nhã trong Lục độ, cách tiếp cận này kết nối nền tảng Giới–Định–Tuệ của Tam học với Lục độ, nơi Lục độ được hiểu như sự triển khai Giới-Định-Tuệ chi tiết hơn dưới ánh sáng trí tuệ Bát-nhã thực chứng.

Sách cũng nhắc đến vị trí của Bát-nhã trong Bồ-tát đạo; cũng như cách nhìn lại đời sống Bồ-tát, Thanh văn và Độc giác. Đặc biệt, chuyển y trong Bát-nhã lật ngược các trật tự nhận thức để khởi sinh như thực tri kiến, qua đó mở rộng ý niệm chuyển y vượt ra ngoài những gì Duy thức học đã đề cập. Ngoài ra, sách còn nhiều lớp nghĩa khác dành cho người đọc tự khám phá.

Và bởi tính khái quát cao, cuốn sách này như ngón tay chỉ trăng — sự tìm thấy là ở chính bạn.

Lê Hoà – Phật học ứng dụng

Sách Thien va Bat nha - Tue Sy có bán tại Tiệm sách Saigon ở Virginia, tiệm bán sách Việt ở Mỹ.